Geef alle leerlingen een laptop en het onderwijs wordt een stuk beter. Dat zou nog eens wat zijn! Dat de werkelijkheid wat genuanceerder ligt, bewijst het pionierswerk van de Meppelse scholengemeenschap Stad+Esch. Daar is dit schooljaar het onderwijsconcept ‘Eén- laptop-per-leerling’ van start gegaan. In opdracht van Kennisnet heeft Proven Partners onderzoek gedaan naar de leeropbrengsten van dit initiatief. De werkboeken zijn vervangen door digitale leermaterialen en een elektronische leeromgeving. Gedurende drie maanden zijn de bevindingen onderzocht van de 3e jaars leerlingen die het vak Engels volgen met de laptop. Daarbij is specifiek aandacht geschonken aan de randvoorwaarden en leeropbrengsten.

Geconcludeerd kan worden dat het gebruik van de laptops leidt tot meer motivatie en zelfsturing bij de leerlingen. De leerprestaties zijn niet onverdeeld toegenomen, waarbij aangetekend moet worden dat hoge verwachtingen vooraf al getemperd waren. Het initiatief bevindt zich in de pioniersfase. Het werken met de laptop heeft wel merkbaar positieve gevolgen voor de ICT- en informatievaardigheden van de leerlingen. Ook ervaren zij zelf voordelen van de multimediale mogelijkheden die zij nu binnen handbereik hebben. Vooral voor de luister- en spreekvaardigheid levert dit verbeteringen op. De docenten ervaren eveneens voordelen van het onderwijs met de laptop. Zij ervaren een toename aan zelfsturing door de leerlingen, die elkaar bovendien meer helpen. De leerlingen ontdekken dat de wijsheid ook bij hun klasgenoten ligt en het rumoer in de klas is afgenomen. Leerlingen die besluiten iets voor zichzelf te doen op de laptop, houden hun klasgenoten niet meer van hun werk.

Het leerproces verschuift mede dankzij het werken met de laptops van reproductiegericht onderwijs naar meer zelfsturend en zelfontdekkend leren. De leerlingen krijgen langzamerhand meer invloed op hun eigen leerproces en leren ook vaardigheden zoals plannen en het monitoren van de eigen voortgang. In de klas praten de leerlingen veel met elkaar en geven elkaar informeel tips over de programma’s op de laptop en helpen elkaar bij het oplossen van functionele problemen.
Tegelijkertijd blijkt dat de onderwijsvernieuwing niet beperkt blijft tot het investeren in laptops voor de leerlingen. Het realiseren van daadwerkelijke verbeteringen vergt ook andere goede ICT- randvoorwaarden zoals een draadloos netwerk, een elektronische leeromgeving, digitale schoolborden én voldoende oplaadpunten. Ook de ‘zachte kant’ van de verandering vraagt om voldoende aandacht. Zo is een toetsingskader opgesteld als praktische handreiking waarmee het digitaal leermateriaal kan worden getoetst op de juiste uitgangspunten voor het vmbo onderwijs. Ook zijn samenwerkingsverbanden gezocht, zowel voor de digitale content als de professionalisering van de betrokken docenten. Tijd is daarbij een cruciale factor. De werkdruk neemt toe naarmate meer nieuwe snufjes en mogelijkheden moeten worden beproefd terwijl veel dagelijkse activiteiten gewoon doorgaan.

Het is volgens de docenten nog zoeken naar didactische concepten waarbij echt met elkaar wordt samengewerkt. Het is investeren en pionieren met vertrouwen op betere leeropbrengsten, aantrekkelijker onderwijs met oog op de individuele talenten van leerlingen.

PROVENPARTNERS heeft veel ervaring met de ontwikkeling van virtuele leer- en werkomgevingen. Nieuwe media en ICT faciliteren de samenwerkings- en interactieprocessen tussen medewerkers en dat heeft een positief effect op de kennisproductiviteit en het lerend vermogen (innovatie) van organisaties. Wil je meer weten hierover? Neem dan vrijblijvend contact op. Het volledige onderzoeksrapport kun je hier vinden of op de website van Kennisnet.

De praktijk bezien vanuit sturing en ruimte

De Onderwijsraad deed het voorstel voor het zogeheten tijdschrijven om meer inzicht te krijgen in de uren die in het onderwijs worden gemaakt. Een beter inzicht in hoeveel uren ze maken en wat ze daarin precies doen, kan volgens de Onderwijsraad leiden tot doelmatiger inzet van middelen binnen scholen. Tijdschrijven moet daarbij niet worden gezien als een controle-instrument. Maar het helpt wel als leraar en schoolleiding weten waar de tijd precies in gaat zitten.

De onderwijsbonden wijzen de aanbevelingen als absurd van de hand. ‘Nog meer controles en nog meer formulieren invullen. Wie zit daar in het onderwijs nu op te wachten? Dit leidt alleen maar tot extra bureaucratie.’ Ook Minister Plasterk voelde hier niets voor, omdat leraren volgens hem al genoeg te doen en daar moet wat hem betreft geen extra klus bijkomen.

Hoe logisch deze reactie ook lijkt, toch vind ik het voorstel van de Onderwijsraad helemaal niet zo gek. Onder het motto “Durf te meten” ben ik sterk voor het krijgen van beter inzicht waar de uren in gaan zitten. En de kramp van bureaucratie kan eenvoudig worden voorkomen door een simpel systeem met tijdschrijven op hoofdlijnen, waarbij het nauwelijks extra tijd kost om bij te houden. Maar de grootste denkfout zit mijns inziens in de gedachte dat meer sturing hier ten koste zou gaan van ruimte. Het voornaamste doel van tijdschrijven is dat schoolleiding en leraren zelf beter inzicht krijgen. Als de schoolleiding hier dus goed mee omgaat is het helemaal geen controle, maar juist een middel om samen te zoeken naar doelmatige inzet, bijvoorbeeld meer tijd kunnen besteden aan de primaire leertaken zelf. En het merendeel van de leraren is precies hiernaar op zoek!

Ik besef dat dit een standpunt is dat afwijkt van de gangbare mening. Ruimte voor de professional klinkt immers mooi en past ook in de tijdgeest. Maar meer sturing hoeft niet ten koste te gaan van deze ruimte. Een mooie ingezonden brief in de Volkskrant bevestigde mijn beeld. Een leraar gaf aan dat hij als talenmens samen met een collega die meer hield van rekenen gedurende zes weken minutieus hun tijd bijhielden. En dit leidde tot 2 eye-openers: ze gaven beiden minder les in de kernvakken dan ze dachten en besteden ook beiden meer tijd aan hun favoriete vak. Hij eindigt zijn betoog met de mededeling dat hij niet meer is gestopt met het bijhouden van de tijd en dat het nu een vanzelfsprekendheid is die weinig werk is en hem goed bij de les houdt.

Een reactie van een professional uit het veld die uit mijn hart is gegrepen. Een ware professional is trots op wat hij doet en durft hierin transparant te zijn. Een goede manager is hierbij ook een professional die kan helpen met enige sturing de juiste keuzes te maken. Geen blijk van controle en wantrouwen, maar elkaar in de waarde laten en samen streven naar een optimum van sturing en ruimte.

Internet is een fantastische leeromgeving
Essay voor Stichting Kennisnet

In feite maken veel jongeren al op vroege leeftijd gebruik van internet, dat vrijwel vanzelfsprekend de voornaamste informatiebron is voor de huidige generatie. Ze leren zelf ermee omgaan, gewoonweg door te experimenteren. Maar self-taught is niet hetzelfde als well-taught . Bovendien bulkt internet van de informatie uit allerhande bronnen, van volslagen ongeloofwaardig tot wetenschappelijk verantwoord. Bedrijven, particulieren, politieke partijen en belangengroepen hebben allerhande redenen om hun publiek te informeren, overtuigen en entertainen.

Misschien is leren met internet juist daarom geen overbodige luxe. In ons essay voor Kennisnet pleiten wij daarom voor aanvullend scala aan elementaire vaardigheden voor leerlingen zoals informatie-, media- en ICT-vaardigheden. Zodoende zijn ze voorbereid op de toekomst en beschikken over goede competenties om in een digitale wereld succesvol én mediawijs te zijn.

Klik op full voor een groter scherm.